metal

Yn haf 2008 fe apwyntiodd Cyngor Bro Morgannwg yr artist Charles Gurrey a’r bardd Gillian Clarke i greu tarian gron ar gyfer gofod cyhoeddus newydd o flaen y Swyddfeydd Dinesig.

I’r chwith o’r llwybr sy’n arwain i brif fynedfa’r Swyddfeydd Dinesig o Ffordd Holton mae Cofeb y Morwyr Masnachol ac i’r dde mae man eistedd newydd ar siap hanner cylch. Mae’r darian wedi ei gosod yn y pafin o fewn y man eistedd.

Y brîff i’r artistiaid oedd i greu gwaith celf sydd mewn rhyw fodd yn dehongli cysyniadau dinesig a dinasyddiaeth ac sy’n adlewyrchu’r Barri - y dref a’i dinasyddion. Sut bynnag, roedd rhaid gwneud hyn gyda ychydig eiriau gan fod y gofod yn gyfyng ac yn ychwanegol roedd yn rhaid i’r testun fod yn ddwyieithog. Fe sgrifennodd Gillian Clarke y llinellau cryno canlynol sy’n gwyro gyda’r siap o fewn y cylch

“Severn tides lap Harbour and Knap

Coal, wind and

- our history”

“Llanw a lli a llongau glo

Dros y môr

- ein hanes ni”

Fe ddyluniodd Charles Gurrey y llythrennau, eu gwneud mewn efydd bwrw a’u gosod mewn un darn o wenithfaen. Mae siapiau’r llythrennau yn feiddgar a cherfluniol, cyfoes a hawdd i’w darllen, ac yn gweddu ystyr y testun – balchter Y Barri heddiw yn ei hanes. Mae gan gefndir y llythrennau batina gwyrdd efydd wedi ei heneiddio tra mae’r llythrennau yn sefyll allan mewn efydd lliw aur mwy sgleiniog ond mewn ansawdd wedi ei rwbio sydd hefyd yn datblygu’r patina gwyrdd.

Charles Gurrey

Yn dilyn BA mewn Athronyddiaeth, Gwleidyddiaeth ac Economeg yn Rhydychen ac MPhil mewn Athroniaeth yng Nghaergrawnt fe gwblhaodd brentisiaeth pum-mlynedd fel cerfiwr pensaernïol a cherfluniwr addurnol yng ngweithdy Dick Reid yn Efrog. Fe arhosodd yn y gweithdy fel Prif Gynorthwydd hyd 1994 pan ddechreuodd fel cerfiwr pensaernïol a cherfluniwr hunan-gyflogedig. Mae comisiynau Gurrey yn gynnwys nifer o weithiau ar gyfer Eglwys Gadeiriol Efrog, y cynllun cyfan ar gyfer y gwaith carreg ffigyrol ar Dalcen Gorllewinol Eglwys Gadeiriol Guildford, a cherflun ar gyfer Parc Dunorlan yn ymgorffori testun gan Andrew Motion, y Bardd Llawryfog ar y pryd.

Mae’r fainc drawiadol wnaed yn arbennig i’r safle yn ddyluniad cydweithredol rhwng yr gôf artist a’r cerfluniwr Andrew Rowe â’r artist golau Simon Fenoulhet.

Fe gomisynodd Cyngor Sir Caerdydd y ddau artist i greu y seddi cerfluniol fel rhan o welliannau Delta Street – sydd o bwysigrwydd allweddol o fewn Strategaeth Adfywio Cowbridge Road East. Mae’r cynllun wedi ail-adfer darn o’r ffordd fawr i greu gofod cyhoeddus newydd i gerddwyr yng nghalon ardal siopa brysur Treganna. Yn ogystal â dylunio’r fainc yn arbennig i’r safle fe gydweithiodd yr artistiaid gyda pheirannydd y cynllun a’r swyddog cynllunio ar y siap cyfan ar gyfer y safle ac ar leoliad y coed. Doedd hyn ddim yn orchwyl rhwydd oherwydd fod nifer o wasanaethau o dan y safle yn cynnwys pibell nwy.

Mae siap y fainc ei hun fel dwy ‘C’, un fawr ac un fach yn cyd-blethu. Mae’r siap wedi ei ddylunio i adael i grwpiau o fobl eistedd gyda’i gilydd mewn modd mwy cymdeithasol nag sy’n bosib ar fainc syth arferol. Mae’r ddwy siap ‘C’ ar gantilifrau o’r pwynt canol sy’n pery iddynt edrych fel eu bod yn hofran dros y pafin. Yn y nos, mae golau cuddiedig tu fewn i’r fainc yn rhoi bywyd o’r newydd iddi, yn tanlinellu ei siap a chreu naws atyniadol i economi gyda’r nos Cowbridge Road East.

Mae Delta Street nawr yn bwynt ffocws naturiol ar hyd Cowbridge Road East ac yn fan eistedd poblogaidd gan siopwyr ac i’r rhai sydd ar eu hawr ginio!

Cefndir

Gobrwyd Blaenafon a’r tirlun diwydiannol o’i chwmpas yn Rhagfyr 2000 pan gyflwynodd y Mudiad Addysgol, Gwyddonol a Diwylliannol y Cenhedloedd Unedig (UNESCO) Dirwedd Diwydiannol Blaenafon fel Safle Treftadaeth Y Byd o dan Gonfensiwn Treftadaeth Byd 1972 i warchod treftadaeth diwyllannol a naturiol y byd. Yn ei gymeradwyaeth fe amlinellodd Llywodraeth y DU bwysigrwydd yr ardal.

“Mae Tirlun Diwydiannol Blaenafon yn cynnwys nifer helaeth o gofadeiladau o werth eithriadol o fewn cydestun tirlun cyfoethog a chreiriol di-dor, ac yn dwyn y Chwyldro Diwydiannol i’r côf yn rymus. Mae’n un o’r prif ardaloedd yn y byd lle mae modd astudio a deall yr holl broses gymdeithasol, economaidd a thechnolegol wrth wraidd diwydianeiddio drwy gynhyrchiad haearn a glo.”

Yn Ionawr 2008 apwyntwyd Celfwaith gan Gyngor Bwrdeisdref Torfaen i reoli cystadleuaeth dylunio celf gyhoeddus fyddai’n chwilio’n benodol am grefftwyr i ddatblygu cynigion am gelf gyhoeddus yn Blaenafon ac i’r Llwybrau Haearn. Detholwyd wyth crefftwr i ddatblygu cynigion safle-benodedig ac fe gawsant eu cyflwyno i grwp mawr o drigolion Blaenafon.

Pwrpas yr ymarferiad yma oedd i symbylu syniadau a thriniaethau newydd tuag at gelf gyhoeddus gan dynnu mewn artistiaid oedd yn meddu ar sgiliau dylunio neu wneuthuriad sylweddol, ond efallai oedd heb gael cyfle i weithio ar raddfa fawr neu yn y maes cyhoeddus o’r blaen. Roedd gobaith hefyd y byddai’r cynigion cysyniadol a gyflwynwyd yn gallu cael eu datblygu wrth adfywio Blaenau’r Cymodd yn y blynyddoedd i ddod.

Y Comisiwn

Yn ddiweddarach yn y flwyddyn, cafodd Celfwaith ei apwyntio unwaith eto i gyflawni dau brosiect celf gyhoeddus ym Mlaenafon fel rhan o Gynllun Adfywio Canol Tref Blaenafon gwerth £1.7miliwn (2006-2009) arianwyd gan Gronfa Adfywio Ffisegol Lywodraeth Cynulliad Cymru a Nawdd Gwella Trefi gan yr Adran Economi a Thrafnidiaeth.

Roedd Sue Hiley Harris yn un o’r wyth crefftwr ddewiswyd yn wreiddiol i ddatblygu cynigion celf cyhoeddus ac un o’i chynigion hi ar gyfer safle ym Mlaenafon a adwaenir fel y ‘safle bwlch’, oedd wedi dwyn ffafriaeth y rhan fwyaf o’r rhai oedd yn bresennol yng nghyflwyniadau’r artistiaid. Bwlch rhwng dau dŷ ar ben Broad Street yw’r safle, ac nid oedd iddo unrhyw hunaniaeth na phwrpas clir. ’Doedd na ddim yn hardd iddo ac nid oedd yn gwneud unrhyw gyfraniad o bwys i natur a bywiogrwydd canol y dref.

Ei chynigiad oedd i greu ffurf siap troell mewn carreg, o fewn safle palmantog, fuasai’n codi’n raddol o’r ddaear i uchder sedd. Tywodfaen Las Pannant holltiog o Chwarel Gwrhyd ger Abertawe yw arwyneb uchaf y droell, yr un garreg a ddefnyddwyd ar gyfer y palmentydd ar y safle a thrwy Blaenafon i gyd. Sut bynnag, mae i’r blociau mawr yma yml lifiwyd gyda deimwnt ar eu chwe yml a chafodd y top a’r ymylon eu fflamio i roi gorffeniad manwl a gwydn sy’n anhebyg o hollti.

Y tu ôl i’r droell ac yn dilyn ei droad, rhoddwyd nifer o byst dur corten wedi eu gosod yn y ddaear, mewn siap ‘moch’ – y bariau haearn oedd yn cael eu creu yn y broses gwneud dur ac a gafodd eu cludo dros y byd. Wedi ei stampio ar y moch mae enwau’r gwledydd y gyrrwyd yr haearn iddynt o Blaenafon. Fel mae’r droell yn codi o’r ddaear, ac fel mae’r moch yn raddol ehangu mewn maint, cyfeirir at y mwynau naturiol a gloddwyd o’r ddaear yn yr ardal yma o dde Cymru a ddaeth yn asedau gwerthfawr i’w masnachu.

Dyluniodd Sue Hiley Harris y gwaith celf hwn gyda chyngor tirluniol a chymorth gan Andrew Nevill. Mae’r garreg o Chwarel Gwrhyd a gwnaethpwyd y moch dur corten gan DAR Design.

Yr hyn oedd mewn golwg ar gyfer y prosiect hwn oedd creu allan o gae gwastad gwag barc newydd fyddai'n cynnig amrywiol gyfleusterau chwarae. Dewisiwyd yr artist Andrew Small i gydweithio â'r pensaer tirwedd Ian Maddox ar gynllun y parc, ac i greu strwythurau chwarae.

Cefndir

Hydref 2006 comisiynwyd gan Gyngor Caerdydd adroddiad 'Cyfleoedd i gelf cyhoeddus yn Adamsdown' i unodi cyfleoedd ar gyfer celf cyhoeddus yn Adamsodown. Cynhaliwyd ymgynghoriad gyda'r bobl leol yn Adamsdown dros gyfnod o dri mis ac unododd yr adroddiad safleoedd penodol ynghyd â themau ar gyfer celf cyhoeddus yn cynnwys yr awgrymiadau -:

• Dylai'r gwaith fael ei greu yn unigryw ar gyfer y lleoliad
• Dylai'r gwaith, pa ffurf bynnag a gymer, ymdrechu i fod yn rhyngweithiad mewn rhyw ffordd e.e. celf cinetig, celf cyffyrddol, gwaith sy'n newid
• Na ddylai fod yn ddelwedd draddodiadol o gelf cyhoeddus e.e. cerflun efydd fel y rhai yn Stryd y Frenhines
• Dylai'r gwaith herio ac ysgytio y sawl fydd yn edrych arno, a pheidio ofni gwneud sylwadaeth
• Dylai digon o amser ei gymryd yn y broses o ddatblygu'r gwaith celf i sicrhau y gall ymdeimlad o berchenogaeth ohono dyfu o fewn y gymuned leol

Prosiect

Yn hâf 2007 ymgymeroedd Cyngor Caerdydd â'i proseict o drawsnewid cae gwag yn Adamsdown yn amwynder gwerthfawr i'r gymuned leol.

Apwyntiwyd artist Andrew Small i gydweithio a'r pensaer tirwedd Ian Maddox ar gynllun y parc newydd. Eu tasg oedd gwneud y llain gwastad agored (a ddefnyddiwyd yn bennaf gan bobl yn cerdded cwn, ac yn anaml iawn gan blant yn chwarae) yn barc a chwaraele hyblyg. Cynhaliodd y Cyngor nifer o ddigwyddiadau ymgynghorol i ganfod oddiwrth y gymuned leol beth oeddynt ei eisiau, a beth nad oeddynt am weld o fewn y cynllun.

Ymysg anghenion a chyfyngiadau eraill y mae Andrew Small ac Ian Maddox yn anelu at greu:

• Mannau cysgodol gan fod y cae yn agored i wynt ar adegau
• Man wedi ei neilltio lle gall plant chwarae heb fod cwn yn eu hafonyddu
• Man wedi ei ddynodi i 'gicio o gwmpas' ac yn ddigon o faint i chwarae gem pêl droed, ond yr un pryd yn ddiogel i ddefnyddwyr eraill y parc gerdded o gwmpas
• Cyfarpar chwarae creadigol wedi ei anelu at garfan iau (11 neu lai)
• Llwybrau a seddi fel y gellid defnyddio y parc i gyd.

Y canlyniad yw parc gyda thri phrif randir:
1. Man chwarae diffiniadwy ar y blaen (ar hyd Ffordd Constellation) gyda chyfarpar chwarae wedi ei gynllunio a'i wneud gan Andrew Small ar lawr diogel i blant;
2. Man i gicio o gwmpas yng nghanol y cae gyda chrygyn isel o'i gwmpas ar y naill ochr i ddynodi'r safle a gwachod pobl yn cerdded ar hyd y llwybr rhag cael eu hunain yng nghanol gêm!
3. Man chwarae llai ffurfiol yng nghefn y cae gyda chrygyn uchel yn ymgyffori sleid a chyfarparau erail o'i gwmpas i ddringo, siglo a neidio.

Gan fod Andrew Small wedi datblygu sawl cynllun cysynidol ar gyfer amrywiol gyfarparau chwarae fe'i comisiynwyd i greu dau ohonynt gan ymgynghori â arbenigwyr Iechyd a Diogelwch wrth weithio allan fanylion y cynllun. Yna lluniodd Andrew Small y ddau gyfarpar hyn a'u galw - Y Peiriant Treulio Amser a'r Triffid. Platform pren cyrfeddog yw'r Peiriant Treulio Amswer gyda rhes o fwâu dur di-staen fel tô uwch ei ben. Gall plant ddringo o'r tu mewn a'r tu allan iddo a sleidio a rhedeg i fynny ac i lawr yr arwyneb cyrfeddog. Gall fod yn unrhyw beth y mywnant iddo fod: llong ofod, cwch, ty, cyddfan, twnel, llongdanfor, ogof ac yn y blaen. Mae'n gyfarpar sy'n caniatau i'w dychymyg redeg yn rhydd.

Cyfarpar i ddringo a balansio yw'r Triffid wedi ei wneud o ddur a'i baentio yn las tywyll. Gellir dringo'r tentaclau, siglo arnynt, cerdded ar eu hyd, ac mae'r wyneb meddal ar y llawr yn sicrhau gall y plant fod yn fwy mentrus. Mae'r patrwm lliw ar y llawr yn gwneud y Triffid yn gyflawn a gall fod yn ddefnyddiol wrth chwarae gem.

Ar derfyn dydd dyddiau ysgol fe welwch blant yn gwneud llawn ddefnydd o gae Anderson, tra chyn i'r parc gael ei greu, safle gwag oedd.