cerflun

Ar Ionawr 26ain 2008 cafodd Cofeb John Fielding gan Teucer Wilson ei dadorchuddio fel rhan o orymdaith blynyddol John Fielding. Cafodd y gofeb ei dadorchuddio gan Yr Anrhydeddus Faer gyda araith hefyd gan AS Torfaen, Paul Murphy.

Fe wobrwywyd John Fielding gyda Chroes Fictoria am ei weithrediadau yn amddiffyn Rorke’s Drift yn ystod y rhyfel Eingl-Zulu ym 1879. Roedd John Fielding, adnabyddwyd hefyd fel John Williams, yn 21 oed pan fentrodd ei fywyd i achub wyth o filwyr clwyfedig oedd wedi eu dal mewn ysbyty. Tŷ Fielding arferai fod ar y safle ac mae bedd John Fielding ym Mynwent Eglwys St Mihangel, Llantarnam sydd gyferbyn a’r datblygiad tai newydd.

Un llechfaen fawr yw’r cerflun, wedi ei chaboli, ei naddu a’i lythrennu. Roedd yr artist am i’r gwaith, yn ogystal â chofio John Fielding, i weithredu fel teyrnged i ddewrder pawb sydd ynghlwm mewn brwydrau o’r fath. Mae’r gwaith yn barchus tuag at ddewrder a gwroldeb milwyr, ond mae iddo hefyd naws dyrchafol a barddonol. Mae’n waith telynegol sy’n awgrymol o frwydrau mewn termau cyffredinol, yn hytrach na chofnodi ffeithiau unrhyw frwydr arbennig

Mae’r geiriau o emyn Gymreig y Corn Hirlas:
Fill high the blue Hirlas!
That shines like a wave,
When sunbeams are bright,
On the spray of the sea,
And bear thou the rich
Foaming mead to the brave
The Dragons of Battle,
The sons of the Free!

Corn yfed oedd y Corn Hirlas. Roedd yn un hir, glas gyda yml o arian. Pan nad oedd yn cael ei lenwi gyda’r cwrw Cymreig gorau byddai hefyd yn cael ei ddefnyddio fel larwm i seinio rhybudd ar faes y gâd. Mae ysgythriad cerfwedd o gorn uwchben y geiriau.

Ar gefn y lechfaen mae llew wedi ei gerfio, sy’n symbol ar y Groes Fictoria ei hun. Mae’r geiriau ‘Yr hwn sy’n ddewr, sy’n rhydd’ wedi eu cerfio hefyd, ‘he who is brave, is free.’

Comisynwyd y gwaith celf gan Gyngor Bwrdeisdref Sirol Torfaen a gwnaed yn bosib trwy nawdd gan Redrow Homes.

Sylw yn y cyfryngau:
Mae’r gwaith a’r dadorchurddiad yn cael sylw ar
http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_east/7028604.stm

Cefndir

Gobrwyd Blaenafon a’r tirlun diwydiannol o’i chwmpas yn Rhagfyr 2000 pan gyflwynodd y Mudiad Addysgol, Gwyddonol a Diwylliannol y Cenhedloedd Unedig (UNESCO) Dirwedd Diwydiannol Blaenafon fel Safle Treftadaeth Y Byd o dan Gonfensiwn Treftadaeth Byd 1972 i warchod treftadaeth diwyllannol a naturiol y byd. Yn ei gymeradwyaeth fe amlinellodd Llywodraeth y DU bwysigrwydd yr ardal.

“Mae Tirlun Diwydiannol Blaenafon yn cynnwys nifer helaeth o gofadeiladau o werth eithriadol o fewn cydestun tirlun cyfoethog a chreiriol di-dor, ac yn dwyn y Chwyldro Diwydiannol i’r côf yn rymus. Mae’n un o’r prif ardaloedd yn y byd lle mae modd astudio a deall yr holl broses gymdeithasol, economaidd a thechnolegol wrth wraidd diwydianeiddio drwy gynhyrchiad haearn a glo.”

Yn Ionawr 2008 apwyntwyd Celfwaith gan Gyngor Bwrdeisdref Torfaen i reoli cystadleuaeth dylunio celf gyhoeddus fyddai’n chwilio’n benodol am grefftwyr i ddatblygu cynigion am gelf gyhoeddus yn Blaenafon ac i’r Llwybrau Haearn. Detholwyd wyth crefftwr i ddatblygu cynigion safle-benodedig ac fe gawsant eu cyflwyno i grwp mawr o drigolion Blaenafon.

Pwrpas yr ymarferiad yma oedd i symbylu syniadau a thriniaethau newydd tuag at gelf gyhoeddus gan dynnu mewn artistiaid oedd yn meddu ar sgiliau dylunio neu wneuthuriad sylweddol, ond efallai oedd heb gael cyfle i weithio ar raddfa fawr neu yn y maes cyhoeddus o’r blaen. Roedd gobaith hefyd y byddai’r cynigion cysyniadol a gyflwynwyd yn gallu cael eu datblygu wrth adfywio Blaenau’r Cymodd yn y blynyddoedd i ddod.

Y Comisiwn

Yn ddiweddarach yn y flwyddyn, cafodd Celfwaith ei apwyntio unwaith eto i gyflawni dau brosiect celf gyhoeddus ym Mlaenafon fel rhan o Gynllun Adfywio Canol Tref Blaenafon gwerth £1.7miliwn (2006-2009) arianwyd gan Gronfa Adfywio Ffisegol Lywodraeth Cynulliad Cymru a Nawdd Gwella Trefi gan yr Adran Economi a Thrafnidiaeth.

Roedd Sue Hiley Harris yn un o’r wyth crefftwr ddewiswyd yn wreiddiol i ddatblygu cynigion celf cyhoeddus ac un o’i chynigion hi ar gyfer safle ym Mlaenafon a adwaenir fel y ‘safle bwlch’, oedd wedi dwyn ffafriaeth y rhan fwyaf o’r rhai oedd yn bresennol yng nghyflwyniadau’r artistiaid. Bwlch rhwng dau dŷ ar ben Broad Street yw’r safle, ac nid oedd iddo unrhyw hunaniaeth na phwrpas clir. ’Doedd na ddim yn hardd iddo ac nid oedd yn gwneud unrhyw gyfraniad o bwys i natur a bywiogrwydd canol y dref.

Ei chynigiad oedd i greu ffurf siap troell mewn carreg, o fewn safle palmantog, fuasai’n codi’n raddol o’r ddaear i uchder sedd. Tywodfaen Las Pannant holltiog o Chwarel Gwrhyd ger Abertawe yw arwyneb uchaf y droell, yr un garreg a ddefnyddwyd ar gyfer y palmentydd ar y safle a thrwy Blaenafon i gyd. Sut bynnag, mae i’r blociau mawr yma yml lifiwyd gyda deimwnt ar eu chwe yml a chafodd y top a’r ymylon eu fflamio i roi gorffeniad manwl a gwydn sy’n anhebyg o hollti.

Y tu ôl i’r droell ac yn dilyn ei droad, rhoddwyd nifer o byst dur corten wedi eu gosod yn y ddaear, mewn siap ‘moch’ – y bariau haearn oedd yn cael eu creu yn y broses gwneud dur ac a gafodd eu cludo dros y byd. Wedi ei stampio ar y moch mae enwau’r gwledydd y gyrrwyd yr haearn iddynt o Blaenafon. Fel mae’r droell yn codi o’r ddaear, ac fel mae’r moch yn raddol ehangu mewn maint, cyfeirir at y mwynau naturiol a gloddwyd o’r ddaear yn yr ardal yma o dde Cymru a ddaeth yn asedau gwerthfawr i’w masnachu.

Dyluniodd Sue Hiley Harris y gwaith celf hwn gyda chyngor tirluniol a chymorth gan Andrew Nevill. Mae’r garreg o Chwarel Gwrhyd a gwnaethpwyd y moch dur corten gan DAR Design.

Mae'r prosiect celf cyhoeddus hwn y cyntaf o lawer fydd yn cael eu comisiynnu ar gyfer canol tref y Barri yn ystod y blynyddoedd nesaf fel rhan o ail ddatblygu canol y dref. Mae trawsnewidiad mawr eisioes wedi cymryd lle gyda ailwampio Neuadd y Dref, Sgwar y Brenin a'r Parc Canolog - cyfnod cyntaf y gwaith.

Cwblhawyd strategaeth ar gyfer celf cyhoeddus yng Nghanol tref y Barri gan Celfwaith yn hâf 2007, a'r prosiect celfyddyd palmant hwn yw'r prosiect celf cyhoeddus cyntaf i'w weithredu o'r strategaeth. Roedd ail gyfnod y strategaeth i ledu palmant Ffordd Holton a gosod yna dodrefn stryd newydd i roi mwy o flaenoriaeth i gerddwyr.

Mae 120 o slabiau palmant gyda chynllun celf wedi ei gyfuno iddynt ar hyd palmant Ffordd Holton wedi eu lleoli ar bob cyffordd. Artistiaid Heather Parnell, David Mackie ac Andrew Rowe ddatblygodd y themau ar gyfer y gwaith celf gyda plant o ddwy ysgol leol - Ysgol Gynradd Ffordd Holton ac Ysgol Iau RC Sant Helen. Ymchwiliwyd siopau ddoe a heddiw â'r hyn a ddangosid yn eu ffenestri, a thynodd y plant luniau pethau a ddychmygent fyddai yn cael ei gwerthu mewn fferyllfa, siop teganau, gringroser, siop nwyddau metel, siop melysfwydydd, siop gwerthu papur ysgrifennu ac yn y blaen a siop ddillad.

Creodd yr artistiaid cynllun terfynol, sydd bron a chael effaith trompe l'oeil i edrych fel bagiau siop wedi ei gollwng ar y llawr gyda'u cynnwys yn syrthio allan ac yn gwasgaru ar draws y palmant. Cerfiwyd y cynllun i mewn i'r palmant a llanw'r llinellau â phaent caled o liw siarcol i edtych yn llythrennol fel lluniau pensil ar y palmant. O fewn pob cynllun mae hefyd eitem mewn cerfwedd efydd, er enghraifft pensil, oren neu bisgedi, i ychwanegu lliw a golau i'r cynllun.

Yr hyn oedd mewn golwg ar gyfer y prosiect hwn oedd creu allan o gae gwastad gwag barc newydd fyddai'n cynnig amrywiol gyfleusterau chwarae. Dewisiwyd yr artist Andrew Small i gydweithio â'r pensaer tirwedd Ian Maddox ar gynllun y parc, ac i greu strwythurau chwarae.

Cefndir

Hydref 2006 comisiynwyd gan Gyngor Caerdydd adroddiad 'Cyfleoedd i gelf cyhoeddus yn Adamsdown' i unodi cyfleoedd ar gyfer celf cyhoeddus yn Adamsodown. Cynhaliwyd ymgynghoriad gyda'r bobl leol yn Adamsdown dros gyfnod o dri mis ac unododd yr adroddiad safleoedd penodol ynghyd â themau ar gyfer celf cyhoeddus yn cynnwys yr awgrymiadau -:

• Dylai'r gwaith fael ei greu yn unigryw ar gyfer y lleoliad
• Dylai'r gwaith, pa ffurf bynnag a gymer, ymdrechu i fod yn rhyngweithiad mewn rhyw ffordd e.e. celf cinetig, celf cyffyrddol, gwaith sy'n newid
• Na ddylai fod yn ddelwedd draddodiadol o gelf cyhoeddus e.e. cerflun efydd fel y rhai yn Stryd y Frenhines
• Dylai'r gwaith herio ac ysgytio y sawl fydd yn edrych arno, a pheidio ofni gwneud sylwadaeth
• Dylai digon o amser ei gymryd yn y broses o ddatblygu'r gwaith celf i sicrhau y gall ymdeimlad o berchenogaeth ohono dyfu o fewn y gymuned leol

Prosiect

Yn hâf 2007 ymgymeroedd Cyngor Caerdydd â'i proseict o drawsnewid cae gwag yn Adamsdown yn amwynder gwerthfawr i'r gymuned leol.

Apwyntiwyd artist Andrew Small i gydweithio a'r pensaer tirwedd Ian Maddox ar gynllun y parc newydd. Eu tasg oedd gwneud y llain gwastad agored (a ddefnyddiwyd yn bennaf gan bobl yn cerdded cwn, ac yn anaml iawn gan blant yn chwarae) yn barc a chwaraele hyblyg. Cynhaliodd y Cyngor nifer o ddigwyddiadau ymgynghorol i ganfod oddiwrth y gymuned leol beth oeddynt ei eisiau, a beth nad oeddynt am weld o fewn y cynllun.

Ymysg anghenion a chyfyngiadau eraill y mae Andrew Small ac Ian Maddox yn anelu at greu:

• Mannau cysgodol gan fod y cae yn agored i wynt ar adegau
• Man wedi ei neilltio lle gall plant chwarae heb fod cwn yn eu hafonyddu
• Man wedi ei ddynodi i 'gicio o gwmpas' ac yn ddigon o faint i chwarae gem pêl droed, ond yr un pryd yn ddiogel i ddefnyddwyr eraill y parc gerdded o gwmpas
• Cyfarpar chwarae creadigol wedi ei anelu at garfan iau (11 neu lai)
• Llwybrau a seddi fel y gellid defnyddio y parc i gyd.

Y canlyniad yw parc gyda thri phrif randir:
1. Man chwarae diffiniadwy ar y blaen (ar hyd Ffordd Constellation) gyda chyfarpar chwarae wedi ei gynllunio a'i wneud gan Andrew Small ar lawr diogel i blant;
2. Man i gicio o gwmpas yng nghanol y cae gyda chrygyn isel o'i gwmpas ar y naill ochr i ddynodi'r safle a gwachod pobl yn cerdded ar hyd y llwybr rhag cael eu hunain yng nghanol gêm!
3. Man chwarae llai ffurfiol yng nghefn y cae gyda chrygyn uchel yn ymgyffori sleid a chyfarparau erail o'i gwmpas i ddringo, siglo a neidio.

Gan fod Andrew Small wedi datblygu sawl cynllun cysynidol ar gyfer amrywiol gyfarparau chwarae fe'i comisiynwyd i greu dau ohonynt gan ymgynghori â arbenigwyr Iechyd a Diogelwch wrth weithio allan fanylion y cynllun. Yna lluniodd Andrew Small y ddau gyfarpar hyn a'u galw - Y Peiriant Treulio Amser a'r Triffid. Platform pren cyrfeddog yw'r Peiriant Treulio Amswer gyda rhes o fwâu dur di-staen fel tô uwch ei ben. Gall plant ddringo o'r tu mewn a'r tu allan iddo a sleidio a rhedeg i fynny ac i lawr yr arwyneb cyrfeddog. Gall fod yn unrhyw beth y mywnant iddo fod: llong ofod, cwch, ty, cyddfan, twnel, llongdanfor, ogof ac yn y blaen. Mae'n gyfarpar sy'n caniatau i'w dychymyg redeg yn rhydd.

Cyfarpar i ddringo a balansio yw'r Triffid wedi ei wneud o ddur a'i baentio yn las tywyll. Gellir dringo'r tentaclau, siglo arnynt, cerdded ar eu hyd, ac mae'r wyneb meddal ar y llawr yn sicrhau gall y plant fod yn fwy mentrus. Mae'r patrwm lliw ar y llawr yn gwneud y Triffid yn gyflawn a gall fod yn ddefnyddiol wrth chwarae gem.

Ar derfyn dydd dyddiau ysgol fe welwch blant yn gwneud llawn ddefnydd o gae Anderson, tra chyn i'r parc gael ei greu, safle gwag oedd.

Crewyd y gwaith celf a welir yn yr Ardd gan weithdai gyda thri grwp crefft yng Nghwm Afan Uchaf. Ym Mlaengwynfi, Croeserw a Glyncorrwg, gweithiodd aelodau'r tri grwp crefft gyda'r artist Jemma Sykes dros dair wythnos i greu gwaith gwau a chrosio a ysbrydolwyd gan blanhigion yn yr Ardd Fotaneg.

Datganiad yr Artist:

‘ Lluniwyd y garlandau raffia allan o gasgliad o ddarnau a grewyd gan fenywod yng ngrwpiau crefft y Cwm Afan Uchaf. Yr hyn a ysbrydolodd y gwaith oedd ymweliad a'r gerddi: mae eu sylw i fanylion a siapau wedi ei drosglwyddo i'r gwau ar chrosio i greu ffurfiau blodeuog hyn. Dewisiwyd raffia oherwydd ei ansawdd organig sy'n ysgogi harmoni rhwng y grefft a'r planhigion. Mae'r defnydd a'r siapau yn debyg i'r gaseg fedi, tlws i ddynodi lwc dda i ddyfodol y cwm. ’

Ariannwyd y prosiect yn y lle cyntaf gan Gwanwyn. Gwyl genedlaethol sy'n digwydd am fis cyfan ym mis Mai dros Gymru gyfan yw'r Gwanwyn, i ddathlu creadigrwydd pobl mewn oed. Mae'r wyl yn cynnig cyfleoedd i bobl mewn oed i gymryd rhan yn y celfyddydau ac mae'n gyfle i danlinellu a hyrwyddo cyfraniad pobl mewn oed i'r celfyddydau drwy gydol y flwyddyn. Gofal Hendoed Cymru sy'n rhedeg Gwanwyn gyda chymorth sawl mudiad gan gynnwys Cynulliad Cenedlaethol Cymru, Cyngor Celfyddydau Cymru a'r BBC. Cefnogwyd y prosiect hefyd gyda grant 'Addysg Bellach i Oedolion' sy'n cael ei ariannu gan Gronfa Cymdeithasol Ewrop a'i weinyddu gan NIACE. Roedd ymweliad addysgol i'r Ardd Fotaneg gan y grwpiau crefft a'r artist yn bosibl drwy cefnogaeth Groundwork a'r Ardd Fotaneg Genedlaethol. Derbyniwyd cefnogaeth hefyd gan Ymddiriedolaeth Ford Prydain.

Gwybodaeth am yr Artist:

Astudiodd Jemma Sykes 'Textile Design and Surface Decoration' ym Mhrifysgol Coleg Buckinghamshire, a chafodd Master of Arts mewn 'Constructed Textiles specialising in knit', o'r Royal College of Art. Gwobrwyd y 'Woolmark Trend Prediction,Autumn/ Winter 2003/4'; Worshipful Company of Framework Knitters Bursary 2003; Thames & Hudson a RCA Society Prize ar gyfer Constructed Textiles 2003; TEXPRINT 2003, Prize for Knit gwobrwyd gan Lola Coppini, Gruppo Linieapiu; a Crafts Council Development Award 2004. Mae wedi gweithio'n helaeth yn y diwydiant ffasiwn, ar gyfer Givenchy, Biba, Julien Macdonald, Christian Dior, Lanvin ag eraill. Mae hefyd yn dysgu yn y RCA, Central St Martins, a Prifysgol Coleg Buckinghamshire.

Mae'r arddangosfa yn dathlu degfed penblwydd Stiwdio Clai Fireworks yng Nglanyrafon. Cynrychiolwyd 16 artist, yn cynnwys 3 cyn aelod o'r stiwdio.

Mae'r arddangosfa yn rhoi cipolwg hynod o gyffrous ac amrywiol ar y ffyrdd o ddefnyddio cerameg fel modd o fynegi'n hunain, gwneud sylwadau am gymdeithas as adlewyrchu ar ein gorffennol a'n presennol. Gan ymestyn o'r ymarferol i'r cerfluniol a phopeth rhwng y ddau, mae yna debotiau ymarferol a rhai sy'n gerfluniau. O ddiddordeb Virgina Graham yn y modd y crynhown, y casglwn ac yr arddangoswn lestri tsienia sydd naill ai yn werthfawr drwy fod yn hen bethau neu sydd o werth sentimentalaidd yn unig, hyd at ddiddordeb Lisa Krigel yn y modd y mae priodas fel digwyddiad wedi mynd yn garnifal dros ben llestri sy'n ddi-chwaeth. Mae amrywiaeth yn y deunyddiau a'r technegau a ddefnyddir, gan ymestyn o'r porslen puraf i'r terracotta mwyaf priddlyd ac a droi olwyn mewn modd greddfol hyd at slipgastio mewn modd trefnus. Ond mae yna gyfrwng cymysg hefyd gyda gwrthrychau y daethpwyd o hyd iddynt, plu, hoelion, plastig a rhaffau a ddefnyddir ar y cyd â chlai. Mae ysbrydoliaeth pob artist yn unigryw ac yn bersonol, yn amrywio o ddylanwadau hunangofiannol i ymdrin â materion hanesyddol a gwleidyddol neu ymateb i’r deunydd ei hun.

Artistiaid yn yr arddangosfa:
Daniel Allen, Sam Bakewell, John Blackwell, Kelly Campbell, David Cushway, Lowri Davies, Anne Gibbs, Virginia Graham, Lisa Krigel, Nick Lees, Sara Moorhouse, Emma Parker, Matthew Rowe, Caroline Taylor, Matthew Thompson, Gemma Wilde.
Curadwyd yr arddangosfa gan Mererid Velios a mae catalog ar gael.

Agorwyd yr arddangosfa yn Oriel y Bont, Prifysgol Glamorgan, Pontypridd ar y 5ed o Dachwedd 2007.

Mae'r arddangosfa yn teithio i'r lleoedd canlynol:
Canolfan Celf Llantarnam, Cwmbran - Ionawr 12fed i Mawrth 1af;
Leicester City Art Gallery - Mawrth 15ed i Mai 7fed;
Oriel Myrddin, Caerfyrddin - Gorffennaf 26ain i Medi 6ed;
Black Swan and Bath Spa College - Hydref 9ed i Tachwedd 10ed;
Eton College - Ionawr 26ain i Mawrth 2il 2009;
Canolfan Celfyddydau Aberystwyth;
Oriel Howard Gardens, UWIC Caerdydd.

Ariannwyd yr arddangosfa gan Cyngor Celfyddydau Cymru